## Krótka odpowiedź **TO ZALEŻY OD CHOROBY.** Polski system rozdziela trzy ścieżki bez skierowania i resztę ze skierowaniem: - **HIV** — bez skierowania do dowolnej poradni AOS (art. 57 ust. 2 pkt 9). Możesz iść prosto do **Poradni Profilaktyczno-Leczniczej HIV/AIDS** w wybranych ośrodkach, - **Gruźlica** — bez skierowania do dowolnej poradni AOS (art. 57 ust. 2 pkt 8), - **Bezpłatne testy w PKD (Punktach Konsultacyjno-Diagnostycznych)** — anonimowo i bez skierowania, dla HIV, kiły, WZW B, WZW C, - **Inne choroby zakaźne** (przewlekłe WZW B i C, neuroborelioza, choroby tropikalne, gorączki niewyjaśnionego pochodzenia, oporne zakażenia bakteryjne) — w **poradni chorób zakaźnych AOS** wymagają skierowania. Najważniejszy praktyczny wniosek: **rumień wędrujący po ukąszeniu kleszcza leczy POZ — bez skierowania do zakaźnika**. Lekarz rodzinny rozpoznaje boreliozę wczesną (na podstawie obrazu klinicznego, bez serologii, która we wczesnej fazie często jest ujemna) i włącza antybiotyk (doksycyklina 14–21 dni). To standard. Skierowanie do zakaźnika potrzebne jest dopiero przy **boreliozie późnej**, **neuroboreliozie**, **boreliozowym zapaleniu stawów**, **podejrzeniu nawrotu** albo niejasnej diagnostyce serologicznej. Wielu pacjentów dostarcza sobie niepotrzebnego stresu i kosztów (drogie nieuznawane przez naukę testy „LymeNet”, „LTT”), gdy wystarczająca opieka jest w POZ. W świeżych danych NFZ z 7 maja 2026 połowa pacjentów dostaje termin do poradni chorób zakaźnych szybciej niż po około 84 dniach, ale rozjazd między regionami jest duży. Szybsze ścieżki nadal istnieją dla pacjentów HIV w wyspecjalizowanych poradniach oraz dla świeżych zakażeń wymagających pilnego leczenia. ## Kiedy skierowanie nie jest wymagane W chorobach zakaźnych: ### 1. HIV i AIDS — wolny dostęp + bezpłatne testy **Wolny dostęp do AOS** dla osób zakażonych HIV (art. 57 ust. 2 pkt 9) — można zapisać się bezpośrednio do **Poradni Profilaktyczno-Leczniczej HIV/AIDS** lub do innego specjalisty bez skierowania. Sieć poradni HIV w Polsce: kilkanaście ośrodków referencyjnych (Warszawa, Wrocław, Kraków, Gdańsk, Poznań, Lublin, Szczecin, Białystok, Bydgoszcz, Łódź, Częstochowa, Chorzów). **Bezpłatne, anonimowe testy w PKD** (Punkty Konsultacyjno-Diagnostyczne) — sieć ośrodków testowania HIV finansowanych przez Krajowe Centrum ds. AIDS, dostępnych w wielu miastach. Testy w 30 minut (test szybki) lub w 1–7 dni (test laboratoryjny), bez konieczności podawania danych osobowych. Lista PKD: [aids.gov.pl](https://aids.gov.pl/) lub [pkd.aids.gov.pl](https://pkd.aids.gov.pl). **PEP (profilaktyka poekspozycyjna HIV)** — przyjmuje się w ośrodkach zakaźnych w trybie pilnym, **najlepiej w ciągu 48 godzin** od ekspozycji (np. po niezabezpieczonym kontakcie seksualnym wysokiego ryzyka, po ukłuciu igłą, po przemocy seksualnej). Nie wymaga skierowania. **PrEP (profilaktyka przedekspozycyjna HIV)** — dla osób z grupy ryzyka, dostępny w wybranych poradniach HIV — w 2026 r. częściowo refundowany. ### 2. Gruźlica — wolny dostęp Bez skierowania do AOS (art. 57 ust. 2 pkt 8). Diagnostyka i leczenie gruźlicy w Polsce odbywają się w **poradniach gruźlicy i chorób płuc** (od 2009 r. zintegrowanych z pulmonologią) — leczenie jest **bezpłatne dla wszystkich, niezależnie od ubezpieczenia** (mocno wspierane przez państwo, ze względu na zdrowie publiczne). ### 3. Stan nagły Bez skierowania, na SOR / pogotowie, jedziesz przy: - **podejrzeniu sepsy** (gorączka >39°C lub <36°C, tachykardia, hipotensja, splątanie), - **podejrzeniu meningokokowej posocznicy** (wybroczyny niezbielające pod uciskiem, gorączka, sztywność karku — wymaga natychmiastowego antybiotyku), - **zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych** (sztywność karku, gorączka, ból głowy, wymioty, światłowstręt), - **infekcji u pacjenta z immunosupresją** (po przeszczepie, po chemioterapii, na lekach biologicznych) — niska gorączka u takiego pacjenta to stan zagrożenia, - **gorączce u dziecka <3 m.ż.** (>38°C — zawsze SOR), - **podejrzeniu wścieklizny** po pokąsaniu przez nieznane zwierzę — natychmiast szczepienie poekspozycyjne (refundowane, w wybranych ośrodkach zakaźnych), - **podejrzeniu botulizmu** (poraża nerwy czaszkowe — opadanie powiek, podwójne widzenie, dysfagia, niewydolność oddechowa). ### 4. Pacjenci ustawowo zwolnieni ze skierowania Bez skierowania do AOS — m.in. osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności, kombatanci, weterani. ### 5. Wizyta prywatna Prywatna konsultacja zakaźnika (300–600 zł) — sensowna przy długich kolejkach NFZ, drugiej opinii, niejasnych przypadkach. ## Pacjenci z prawem do przyjęcia poza kolejnością Z art. 47c korzystają m.in. kobiety w ciąży (zakażenia w ciąży to często ścieżka pilna — toxoplazmoza, kiła, CMV, świnka, ospa wietrzna, listerioza, opryszczka), Zasłużeni Honorowi Dawcy Krwi, Zasłużeni Dawcy Przeszczepu, osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności. ## Borelioza — co rzeczywiście leczy POZ, a co zakaźnik To obszar, w którym wielu pacjentów daje sobie zrobić zbędną krzywdę. **POZ leczy** (bez skierowania do zakaźnika): - **rumień wędrujący** (erythema migrans) — czerwona, rosnąca zmiana skórna w miejscu po ukąszeniu kleszcza, pojawiająca się 3–30 dni po ekspozycji. **Diagnoza kliniczna, NIE potrzeba serologii** (która we wczesnej fazie często jest ujemna). Leczenie: doksycyklina 100 mg 2× dziennie przez 14–21 dni (alternatywy: amoksycylina, cefuroksym aksetyl); dla dzieci <8 r.ż. amoksycylina, - **boreliozowe zapalenie tkanek miękkich** w obrębie skóry, - **profilaktyka po ukąszeniu kleszcza** (rzadko stosowana — pojedyncza dawka doksycykliny w wybranych przypadkach, np. Ixodes na endemicznym terenie ssącego >36 godzin, w ciągu 72 godzin od usunięcia). **Zakaźnik (ze skierowaniem) leczy**: - **boreliozę późną** — zapalenie stawów (boreliozowe zapalenie stawów — zwykle kolano, monoartykularne), neurologiczne objawy poza wczesną fazą, - **neuroboreliozę** — zapalenie opon, korzeni nerwowych (zespół Bannwartha — bóle korzeniowe), porażenie nerwu twarzowego, zapalenie mózgu — wymaga punkcji lędźwiowej i ceftriaksonu IV, - **acrodermatitis chronica atrophicans (ACA)** — przewlekła zmiana skórna, charakterystyczna dla boreliozy europejskiej późnej, - **borelizowe zapalenie serca** (rzadkie), - **niejasne przypadki diagnostyczne** — gdy serologia jest dodatnia, ale obraz kliniczny nie typowy. **Czego POZ ani zakaźnik NFZ NIE robią**: - niepotrzebne testy „LymeNet”, „LTT”, „CD57” — niezweryfikowane naukowo, kosztowne (komercyjnie 200–800 zł), niewiarygodne, - długoterminowe leczenie antybiotykami „przewlekłej boreliozy” bez objawów — nie ma dowodów na taką jednostkę chorobową; w wytycznych IDSA, EUCALB nie zaleca się powtórnych kursów antybiotyków, - leczenie objawów zmęczenia i bólów stawów u pacjenta z dodatnią serologią, ale bez objawów aktywnej boreliozy — to często **fibromialgia** lub **inne choroby**, nie borelioza. ## WZW B, WZW C, HIV — programy lekowe NFZ **WZW B przewlekłe** — leczone w **poradniach chorób zakaźnych** lub **hepatologicznych**, w programie lekowym NFZ. Standardem jest tenofowir (TDF lub TAF) lub entekawir — leki refundowane, doustne, dożywotnie u części pacjentów. **WZW C przewlekłe** — od 2017 r. dostępne **leki działające bezpośrednio na wirusa (DAA)** — sofosbuwir + welpatasvir (Epclusa), glecaprevir + pibrentaswir (Maviret), elbaswir + grazoprevir (Zepatier). Skuteczność 95–99%, leczenie 8–12 tygodni, **WZW C jest dziś chorobą wyleczalną**. Kwalifikacja w poradni chorób zakaźnych lub hepatologicznej, w ramach programu lekowego NFZ. **HIV** — leczenie antyretrowirusowe (ART) — kombinacje 2–3 leków raz dziennie, dożywotnio. Bez leczenia HIV postępuje do AIDS; z leczeniem pacjent ma niemal normalną długość życia i zerową transmisyjność seksualną przy niewykrywalnym poziomie wirusa (U=U: Undetectable = Untransmittable). Wszystko refundowane przez NFZ w poradniach HIV/AIDS. ## Choroby tropikalne — wąska sieć ośrodków Gdy wracasz z podróży z gorączką, biegunką, niejasnymi objawami — pierwsza droga to POZ. Przy podejrzeniu choroby tropikalnej (malaria, denga, gorączki krwotoczne, schistosomatoza, leiszmanioza, choroby pasożytnicze) skierowanie do **poradni chorób tropikalnych** (Warszawa-Międzylesie, Gdynia-MIMMT, Poznań). **Malaria po podróży z Afryki to stan nagły** — wymaga pilnej diagnostyki w ośrodku z dostępem do leczenia. ## E-skierowanie i ważność Skierowanie do poradni chorób zakaźnych — e-skierowanie + PESEL. Bez terminu ważności (wyjątek: 14 dni do szpitala psychiatrycznego — nie dotyczy). Dla pacjentów HIV i z gruźlicą skierowanie nie jest potrzebne (wolny dostęp). ## Kolejki W świeżych danych NFZ z 7 maja 2026 połowa pacjentów dostaje termin do poradni chorób zakaźnych szybciej niż po około 84 dniach. To nie jest jednak kolejka jednolita w całym kraju: | Wybrane województwa | Mediana oczekiwania | |---|---| | Warmińsko-Mazurskie | ok. 32 dni | | Lubelskie | ok. 37 dni | | Łódzkie | ok. 55 dni | | Mazowieckie | ok. 113 dni | | Pomorskie | ok. 146 dni | | Śląskie | ok. 214 dni | To jest kolejka do zwykłej poradni chorób zakaźnych. Pacjent z HIV idzie inną ścieżką — bez skierowania. Pacjent z rumieniem wędrującym po kleszczu zwykle zaczyna w POZ, a nie w tej kolejce. Program leczenia WZW C po kwalifikacji bywa też wyraźnie szybszy niż zwykła pierwsza konsultacja. Aktualne placówki: [leczenie chorób zakaźnych na NFZ](https://lekarz-na-nfz.pl/leczenie-chorob-zakaznych/). ## NFZ czy prywatnie W chorobach zakaźnych **NFZ jest często jedyną realną opcją**: - programy lekowe (WZW B, WZW C, HIV) komercyjnie kosztują tysiące lub dziesiątki tysięcy zł miesięcznie, - bezpłatne testy w PKD (HIV, kiła, WZW) są praktyczną alternatywą dla testów komercyjnych. Prywatnie sens ma: - konsultacja zakaźnika (300–600 zł) — przy długich kolejkach NFZ, - testy serologiczne (WZW, kiła, HIV, borelioza, toxoplazmoza) — szybciej niż NFZ; **ale ostrożnie z testami niezweryfikowanymi naukowo (LymeNet, LTT, CD57)**. ## FAQ ### Czy do zakaźnika trzeba skierowanie? Najczęściej tak (POZ albo inny lekarz NFZ). Wyjątki: **HIV** i **gruźlica** — wolny dostęp do AOS bez skierowania. ### Mam rumień po ukąszeniu kleszcza — co robić? Iść do POZ, **bez czekania na zakaźnika**. Lekarz rodzinny rozpoznaje boreliozę wczesną na podstawie obrazu (rumień wędrujący) i włącza antybiotyk (doksycyklina 14–21 dni). To standard. Serologia we wczesnej fazie często jest ujemna i nie zmienia decyzji. ### Czy mogę zrobić bezpłatny test HIV? Tak. **Punkty Konsultacyjno-Diagnostyczne (PKD)** w wielu miastach — bezpłatnie, anonimowo, bez skierowania, w 30 minut (test szybki) lub 1–7 dni (laboratoryjny). Lista: [pkd.aids.gov.pl](https://pkd.aids.gov.pl). Test wykonuje się też m.in. w poradniach wenerologicznych. ### Co to jest PEP po ekspozycji na HIV? Profilaktyka poekspozycyjna — leczenie antyretrowirusowe rozpoczęte **najpóźniej w 48–72 godzin** po ryzykownej ekspozycji (niezabezpieczony kontakt seksualny wysokiego ryzyka, ukłucie igłą, gwałt). Trwa 28 dni, znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia. Dostępne w ośrodkach zakaźnych — bez skierowania, w trybie pilnym. ### Czy WZW C jest wyleczalne? **Tak**, od 2017 r. Standardem są leki działające bezpośrednio na wirusa (DAA — direct-acting antivirals): Epclusa, Maviret, Zepatier. Leczenie 8–12 tygodni, skuteczność 95–99%. Refundowane w programie lekowym NFZ — kwalifikacja w poradni chorób zakaźnych lub hepatologicznej. ### Czy „przewlekła borelioza” istnieje? Diagnoza „przewlekłej boreliozy” jako jednostki wymagającej długoterminowych antybiotyków **nie ma uznania w naukowej medycynie**. Wytyczne IDSA i EUCALB nie zalecają powtórnych kursów antybiotyków u pacjentów z dodatnią serologią, ale bez aktywnych objawów. Jeśli czujesz się chory mimo leczenia — warto pomyśleć o **fibromialgii**, depresji, niedoczynności tarczycy, niedoborach (witamina D, B12, żelazo), zespole chronicznego zmęczenia. ### Co robić w przypadku pokąsania przez psa lub nietoperza? Możliwe ryzyko **wścieklizny**. Po umyciu rany jodyną — udaj się do **najbliższego ośrodka zakaźnego ze szczepieniami przeciwko wściekliźnie** (przy SOR-ach lub w wybranych poradniach). Schemat szczepień rozpoczyna się w trybie pilnym — refundowany. Pies obserwowalny u właściciela przez 10 dni → jeśli zdrowy, szczepienia można przerwać. Nietoperz, dzikie zwierzę, zwierzę nieznane → szczepienia zawsze. ### Co z malarią po podróży? **Stan nagły**. Gorączka po powrocie z Afryki, Azji, Ameryki Południowej (zwłaszcza w pierwszych 3 miesiącach) → natychmiast SOR lub poradnia chorób tropikalnych. Diagnostyka (rozmaz krwi, test antygenowy) i leczenie w trybie pilnym. Malaria tropikalna (P. falciparum) bez leczenia może być śmiertelna w 24–48 godzin. ### Czy szczepienia przeciwko grypie i pneumokokom są refundowane? Częściowo. Szczepienia przeciwko grypie są refundowane dla wybranych grup (>65 r.ż., kobiety w ciąży, dzieci, personel medyczny), pneumokoki — dla dzieci (PSO) i wybranych dorosłych. Niektóre szczepienia (HPV, ospa wietrzna, COVID-19) są refundowane dla szerszych grup. ### Ile czeka się do zakaźnika? W aktualnych danych NFZ z 7 maja 2026 poradnia chorób zakaźnych miała medianę około 84 dni, ale realny rozjazd był duży: od około miesiąca w Warmińsko-Mazurskiem do około 7 miesięcy w Śląskiem. Dla pacjentów HIV i ze świeżą boreliozą wczesną działają szybsze ścieżki: HIV bez skierowania, a borelioza wczesna zwykle w POZ. ## Metryka weryfikacyjna i źródła **Data weryfikacji merytorycznej:** 7 maja 2026. **Dane o kolejkach NFZ:** REST API kolejek lekarz-na-nfz.pl, świadczenie: poradnia chorób zakaźnych, stan na 7 maja 2026. **Podstawa prawna:** Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, art. 47c, 57 ust. 2 pkt 8 (gruźlica) i pkt 9 (HIV), 58, 60. Ustawa o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. **Źródła:** - [Krajowe Centrum ds. AIDS — aids.gov.pl](https://aids.gov.pl/) - [PKD — Punkty Konsultacyjno-Diagnostyczne](https://pkd.aids.gov.pl/) - [Polskie Towarzystwo Naukowe AIDS](https://ptnaids.pl/) - [Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych (PTEILChZ)](https://pteilchz.org.pl/) - [Główny Inspektor Sanitarny — gis.gov.pl](https://www.gov.pl/web/gis) - [Medycyna Praktyczna — choroby zakaźne](https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne) - [Pacjent.gov.pl — kto i kiedy nie potrzebuje skierowania](https://pacjent.gov.pl/artykul/kto-i-kiedy-nie-potrzebuje-skierowania) - [Rzecznik Praw Pacjenta — świadczenia poza kolejnością](https://www.gov.pl/web/rpp/prawo-po-stronie-pacjenta-kto-moze-korzystac-ze-swiadczen-poza-kolejnoscia) - [Informator NFZ o terminach leczenia](https://terminyleczenia.nfz.gov.pl/) - [Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej (ISAP)](https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20042102135) - [Leczenie chorób zakaźnych na NFZ — lekarz-na-nfz.pl](https://lekarz-na-nfz.pl/leczenie-chorob-zakaznych/)